.jpeg)
Derinkuyu’da Rum ve Türk Evlerinin Tarihi ve Mimari Özellikleri
DERİNKUYU'DA RUM VE TÜRK EVLERİ
Derinkuyu ilçesinin tarihi çok eskilere dayanmaktadır. Bölgede bazı medeniyetlerin izleri bulunmaktadır. Daha önceleri Melegobi, Melehubi, Melekunye ve Melegübü olarak kullanılan ismi, merkezde bulunan kuyuların çok ve 65-70 metre derinlikte olması nedeniyle bucak iken Derinkuyu adı verilmiştir. Halk, binbir güçlükle içme suyuna kavuşmadan önce suyu kuyulardan çıkarmaktaydılar.
Derinkuyu; 1927'de bucak,1930'da belediyelik ve 1960'ta da ilçe olmuştur.
Rumların ilk yerleşim yeri Eski Camii olarak adlandırılan Bayramlı Camii yanı ve civarı idi. Sel sularının evleri basması sonucu Çay mahalli (1) denilen yerden batıya doğru yeni evler yapılmış. Evlerin yapılışında yöreye has düzgün kesme taşlar kullanılmıştır.(1) Taş ustaları, ustalıklarını evlerin üzerinde yaptıkları süslemeler ile göstermişlerdir. Bazı evlerin mimari özelliklerinde dini inançların da etkisi olduğu ve pencerelerin bazılarında haç işareti görülmüştür. Rum evlerinin pencerelerinde dikkat çeken en önemli husus pencerelerin dikdörtgen şeklinde dikey olmasıdır. Sağlık açısından elverişli olan evlerde çatma kemerlerin kullanıldığı ve çatma kemerleri Türklerinde kendi yaptıkları evlerinde de tatbik ettikleri görülür.
Kemerli evlerin tercih edilmesinin en önemli nedeni ise sağlamlığı ve yörede karasal iklimin hâkim olmasıdır. Kemerli evler ve evlerin cümle giriş kapılarının benzerlik taşımaları 19.yy.mimarisini andırır niteliktedir. Zengin ailelere ait evler, dış ve iç giriş kapıları diğer evlere göre dikkat çekici boyuttadır.
Rumların evlerinin kitabelerine önem verdikleri kitabelerin etrafındaki süslemelerden anlaşılmaktadır. Rumlara ait evlerin bazı kitabelerinde yıldız ve geometrik şekiller dikkat çekmektedir. Hemen hemen her evin bir kitabesi bulunmakla birlikte bu kitabelerin çoğu zamanla sökülmüş, kapılarda bulunan demir tokmak ve kilitler yok olmaya başlamıştır. Bazı Kitabelerde muhtemelen ev sahibinin adı ve soyadı simgelenmiş, altına veya yanına Rumca kısa yazı ve altına da Latince tarih düşüldüğü görülmektedir.
Rum evlerinin iç mekân evlerinin bazılarının tezyinatı göze çarpar. Rum evlerinin iç kapıları ve dolap kapakları ince süslemeler ile süslenmiştir. Binaların çoğunda iç kısımlarda ahşap kullanımı vardır denilenilir. Her evde bir şömine vardır ve şömineler birbirlerine benzemektedir. Birkaç evde freskler mevcuttur. Bu fresklerin temasını manzara resimleri oluşturmaktadır. Tespit ettiğimiz Cumhuriyet Mahallesi'nde bir evin tavana yakın bir kısmına yapılan iki parça resimlerin birinde 19.yy. hayatını konu alan ırmakta kayıkla dolaşan figürler, kazlar, ağaçlar diğer resimde de kır hayatını konu edinilmiş ancak evler görkemli ve şatoya benzetilmiştir. Bayramlı Mahallesi'nde de bazı evlerde freskler mevcuttu. Resimlerdeki zengin hayat şartlarının tasvir edilmesi ilçe Rumlarının İstanbul’da balıkçılık ticaretiyle uğraşmaları ve İstanbul’ın sosyal hayatından etkilenmeleri nedeniyle bu tür resimleri yaptıkları veya yaptırdıkları izlenimini vermektedir.
Cumhuriyet mahallesinde birbirlerine yakın mesafelerde bulunan ve Sarrafım Evleri olarak bilinen üç ev görülmeye değerdir. Evlerde dikkat çeken bir husus da evlerin içinde dehliz gibi tırazlar(depo)’ın olmasıyla birlikte bahçe duvarlarının yüksek oluşudur. Bahçe duvarlarının yüksek oluşu zihinlerde her ne kadar korku ve baskı gibi sebeplere dayanır gibi görünse de aile içi mahremiyet nedeniyledir. Türkler de bu evlerinin duvarlarını yüksek yaptırma alışkanlığını devam ettirmişlerdir. Rum evlerinin bir başka ve en önemli özelliği de yeraltı şehirlerinin üzerine evlerini yapmalarıdır.
Türk evleri de tıpkı Rum evleri gibi kış şartlarına göre evlerini inşa etmişler, ısınma ve beslenme amaçlı her eve mutlaka tandırlar yapmışlardır. Tandır ateşinden istifade edilerek üzeri mitille örtülen ısınma amaçlı işkembeler her evin vazgeçilmezleri arasında idi.
İlk yapılan Türk evlerinin kitabelerinde ekseriyetinde eski yazı Allah ve besmele,1855-1890 yıllarını gösterir tarihler bulunmaktadır. Bazı evlerin kitabelerinde de hat sanatının örnekleri görülmektedir. Bazı Rum evlerinde de küçük aslan başı figürü ve nakışlar bulunmaktadır.
Son yıllarda tarihi niteliği bulunan evler yıkılmaya yüz tutmuş ve kullanıma elverişli değildir. Ayrıca bazı Rum evlerine evlerin sitiline uygun olmayan eklentiler (odalar, kayıt damı vs.) yapılmış ve binaların estetiği bozulmuştur. Bu ve diğer sebeplerle evler yıkılmış, bazılarının yerine az da olsa yeni evler inşa edilmiş, çoğunluğu ise öylece bırakılmıştır. Mali durumu iyi olan fertler yeni evler inşa ederek eski yapıları terk etmişlerdir.
İlçede on civarında tescilli bina bulunduğu bilinmektedir. Tarihi hüviyete sahip henüz tamamen tahrip olmamış, az hasarlı Rum ve Türk evleri korumaya alınarak devlet desteğiyle restorasyonu yapılmalıdır. Bilinçsiz çarpık yapılaşmaya da dur denilmelidir. Tarihi Rum ve Türk evlerinin korunması için bir proje oluşturulmalıdır. Yeni evlerin inşasında da estetik ve ihtiyaca cevap verebilecek konumda yapılanma teşvik edilmelidir.
1.Çay Mahalli olarak adlandırılan yer bir dönem nüfus hüviyet cüzdanlarında "Çay Mahallesi" olarak yer almıştır.
Nevşehir ili Derinkuyu ilçesinin Sosyal, Kültürel ve Ekonomik Yapısı, S. Karabakla (lisans tezi)
.jpeg)
Yorumlar
Yorum Yap